تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه اجباری می‌شود؟ جزئیات طرح جدید برای رانندگان!

پیگیری اجرای مقررات مربوط به سلامت روان متقاضیان گواهینامه رانندگی پس از سال‌ها دوباره جدی شده است. سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور با همکاری پلیس راهور و دیگر نهادهای مرتبط، بررسی سازوکار غربالگری تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه رانندگان را دنبال می‌کند؛ طرحی که در صورت اجرایی شدن می‌تواند بخشی از فرآیند صدور گواهینامه را تغییر دهد.

در حالی که سال‌هاست مقررات، برخورداری متقاضیان از سلامت جسمی و روانی را یکی از الزامات دریافت برخی انواع گواهینامه می‌داند، ارزیابی تخصصی سلامت روان در عمل به شکل گسترده و نظام‌مند اجرا نشده است. اکنون با مطرح شدن دوباره این موضوع، این پرسش برای بسیاری از متقاضیان گواهینامه ایجاد شده که آیا از این پس باید مانند معاینه چشم و سایر بررسی‌های پزشکی، تست روان‌شناختی نیز انجام دهند؟

تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه

بر اساس آیین‌نامه راهنمایی و رانندگی، سلامت جسمی و روانی از جمله شرایط مرتبط با صدور برخی گواهینامه‌های رانندگی است و در مقررات مربوط به گواهینامه‌های مختلف، ارائه گواهی سلامت جسمی و روانی از مراجع صلاحیت‌دار پزشکی مورد اشاره قرار گرفته است.

با این حال، وجود این الزام در مقررات به معنای آن نیست که در حال حاضر همه متقاضیان گواهینامه باید یک گواهی مستقل سلامت روان از روان‌شناس یا روان‌پزشک دریافت کنند.

رئیس پلیس راهور فراجا نیز در مرداد ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که ارائه گواهی سلامت روان برای دریافت یا تمدید گواهینامه در شرایط فعلی الزامی نیست و تنها در موارد خاص و با تشخیص تخصصی، فرد به روان‌پزشک یا روان‌شناس ارجاع می‌شود. 

موضوع	وضعیت فعلی
گواهی مستقل سلامت روان برای همه متقاضیان	الزامی نیست
معاینات پزشکی گواهینامه	توسط پزشکان معتمد انجام می‌شود
ارجاع به روان‌شناس یا روان‌پزشک	در موارد خاص امکان‌پذیر است
غربالگری گسترده سلامت روان	در حال بررسی و پیگیری
هدف طرح پیشنهادی	افزایش ایمنی و کاهش خطاهای انسانی

یکی از مهم‌ترین دلایل طرح دوباره این موضوع، نقش قابل توجه عامل انسانی در تصادفات رانندگی است. مقام‌های ترافیکی در سال‌های اخیر بارها بر سهم بالای خطاهای انسانی در تصادفات تأکید کرده‌اند. برای نمونه، رئیس پلیس راهور استان سیستان‌وبلوچستان در سال ۱۴۰۲، خطای انسانی را عامل ۷۰ درصد سوانح عنوان کرده و مواردی مانند بی‌توجهی به جلو، حواس‌پرتی، ناتوانی در کنترل خودرو، سرعت و سبقت غیرمجاز و رعایت نکردن حق تقدم را از عوامل مهم برشمرده بود.

البته نباید تمام تصادفات را به سلامت روان راننده نسبت داد. وضعیت خودرو، کیفیت جاده، شرایط آب‌وهوایی، آموزش رانندگی و قوانین و نظارت نیز در بروز حوادث نقش دارند. بنابراین غربالگری روان‌شناختی تنها می‌تواند یکی از حلقه‌های زنجیره افزایش ایمنی ترافیکی باشد.

بر اساس طرحی که اکنون درباره آن بحث می‌شود، قرار نیست همه افراد مستقیماً به روان‌پزشک مراجعه کنند. ایده مطرح‌شده، ایجاد یک فرآیند غربالگری اولیه است تا در صورت مشاهده نشانه‌های نیازمند بررسی بیشتر، فرد برای ارزیابی تخصصی ارجاع داده شود.

در این مدل، مراکز روان‌شناسی دارای مجوز می‌توانند غربالگری اولیه را انجام دهند و موارد خاص یا مشکوک برای بررسی دقیق‌تر به روان‌پزشک ارجاع شوند؛ حتی اگر دسترسی به روان‌پزشک در شهر محل سکونت فرد وجود نداشته باشد.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از چالش‌های اصلی اجرای چنین طرحی، دسترسی نابرابر به متخصصان سلامت روان در شهرهای کوچک و مناطق دورافتاده است.

آیا داشتن اختلال روانی به معنی ممنوعیت رانندگی است؟

یکی از نکات مهم در اجرای چنین طرحی، نحوه تفسیر نتایج ارزیابی‌هاست.

وجود یک مشکل روان‌شناختی به‌تنهایی نباید به معنای ناتوان بودن فرد از رانندگی تلقی شود. ارزیابی صلاحیت رانندگی باید بر اساس وضعیت فرد، شدت مشکل، کنترل علائم، تأثیر آن بر تمرکز و تصمیم‌گیری و نظر متخصصان انجام شود.

به همین دلیل، اگر طرح غربالگری اجرا شود، معیار اصلی باید بررسی صلاحیت فرد برای رانندگی ایمن باشد، نه صرفاً وجود یا نبود یک تشخیص روان‌پزشکی.

این موضوع به‌ویژه برای پیشگیری از انگ اجتماعی و همچنین جلوگیری از تصمیم‌های غیرتخصصی اهمیت دارد.

یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده، محدود نکردن ارزیابی سلامت روان به افرادی است که برای نخستین بار قصد دریافت گواهینامه دارند.

بر این اساس، رانندگان پرخطر و افرادی که تخلفات رانندگی مکرر یا رفتارهای حادثه‌ساز دارند نیز می‌توانند در صورت تصویب سازوکار مربوط، در گروه‌هایی قرار بگیرند که نیازمند ارزیابی مجدد هستند.

چنین رویکردی می‌تواند از نظر پیشگیری اهمیت بیشتری داشته باشد؛ چرا که فردی که پس از سال‌ها رانندگی، رفتارهای پرخطر مداوم از خود نشان می‌دهد، الزاماً با همان شرایط روانی و رفتاری زمان دریافت گواهینامه مواجه نیست.

سازمان نظام روان‌شناسی چه اقدامی انجام داده است؟

موضوع غربالگری سلامت روان رانندگان سابقه چندساله دارد و پیش‌تر نیز درباره آن جلسات و مکاتباتی میان نهادهای مرتبط انجام شده است. انجمن روان‌پزشکی ایران نیز در سال ۱۴۰۱ در نامه‌ای درباره غربالگری متقاضیان گواهینامه رانندگی از نظر مشکلات سلامت روان، به سابقه جلسات میان نمایندگان وزارت بهداشت و نیروی انتظامی اشاره کرده بود.

در تازه‌ترین پیگیری‌ها نیز سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور از برگزاری نشست‌هایی با حضور نمایندگان وزارت بهداشت، پلیس راهور، دانشگاه علوم انتظامی امین، دانشگاه‌ها و سایر مجموعه‌های مرتبط با هدف تسریع در اجرای آیین‌نامه‌های مرتبط با سلامت روان و صلاحیت روان‌شناختی رانندگان خبر داده است.

بنابراین آنچه در حال حاضر می‌توان با اطمینان گفت این است که موضوع وارد مرحله پیگیری و بررسی اجرایی شده، اما هنوز نمی‌توان گفت تست سلامت روان برای تمام متقاضیان گواهینامه به‌صورت عمومی و اجباری اجرا شده است.

اگر طرح تصویب شود، روند دریافت گواهینامه چگونه خواهد بود؟

در مدل پیشنهادی، فرآیند می‌تواند به این شکل باشد:

غربالگری اولیه → تشخیص نیاز به ارزیابی بیشتر → ارجاع به روان‌پزشک در موارد خاص → اعلام صلاحیت → ادامه یا توقف فرآیند صدور گواهینامه

در صورتی که فرد از نظر روان‌شناختی برای رانندگی واجد شرایط تشخیص داده شود، روند دریافت گواهینامه ادامه پیدا می‌کند. در مواردی که مشکل قابل‌توجهی وجود داشته باشد، ممکن است فرد نیازمند درمان یا ارزیابی مجدد شود.

جزئیات دقیق این فرآیند، از جمله نوع آزمون‌ها، مراکز مجاز، هزینه ارزیابی، نحوه اعتراض و معیارهای رد یا تأیید صلاحیت، در صورت تصویب و ابلاغ سازوکار اجرایی باید به‌طور رسمی اعلام شود.

هدف اصلی چنین غربالگری‌ای، افزایش ایمنی جاده‌ها و شناسایی افرادی است که ممکن است برخی مشکلات مؤثر بر تصمیم‌گیری، کنترل رفتار، تمرکز یا واکنش‌های هیجانی داشته باشند.

با این حال، نباید انتظار داشت اجرای تست سلامت روان به‌تنهایی مشکل تصادفات کشور را حل کند. کاهش تلفات جاده‌ای نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان در حوزه کیفیت خودروها، ایمنی جاده‌ها، آموزش، کنترل سرعت، برخورد با تخلفات، فرهنگ رانندگی و مدیریت خستگی و خواب‌آلودگی رانندگان است.

حتی در اظهارنظرهای رسمی مرتبط با تصادفات نیز سهم بالای عامل انسانی در کنار عوامل دیگر مطرح شده است. 

در سال‌های اخیر توجه به ایمنی خودروها و استاندارد جاده‌ها بیشتر شده، اما یک واقعیت مهم همچنان وجود دارد: در نهایت این راننده است که پشت فرمان تصمیم می‌گیرد.

خستگی، حواس‌پرتی، هیجان، پرخاشگری، مصرف برخی داروها یا مواد و بعضی اختلالات می‌توانند روی عملکرد راننده تأثیر بگذارند. به همین دلیل، بررسی صلاحیت روان‌شناختی در کنار معاینات جسمی می‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای پیشگیرانه مورد توجه قرار گیرد؛ البته به شرط آنکه با معیارهای علمی، محرمانگی مناسب و توسط متخصصان صلاحیت‌دار انجام شود.

در حال حاضر تست مستقل سلامت روان برای همه متقاضیان گواهینامه در ایران اجباری نشده است؛ اما اجرای مقررات مربوط به سلامت روان رانندگان بار دیگر در دستور پیگیری قرار گرفته و نشست‌هایی میان پلیس راهور، سازمان نظام روان‌شناسی و سایر نهادهای مرتبط برگزار شده است. 

اگر این طرح در نهایت به تصویب و مرحله اجرا برسد، می‌تواند فرآیند صدور گواهینامه را برای برخی متقاضیان تغییر دهد و احتمالاً ارزیابی‌های روان‌شناختی و ارجاع موارد خاص به روان‌پزشک، به بخشی رسمی‌تر از فرآیند احراز صلاحیت رانندگی تبدیل خواهد شد.

از طرف دیگر، سلامت روان فقط برای رانندگان خودروهای سواری اهمیت ندارد و رانندگان وسایل نقلیه سنگین و کامیون‌ها به دلیل ساعات طولانی رانندگی، مسئولیت حمل بار و پیامدهای احتمالی حوادث، اهمیت ویژه‌ای دارند. اگر قصد خرید یا فروش کامیون دارید، بررسی مشخصات فنی و وضعیت خودرو در کنار انتخاب راننده و رعایت استانداردهای ایمنی اهمیت زیادی دارد. برای مقایسه گزینه‌های موجود می‌توانید به بخش خرید و فروش کامیون سر بزنید.

نظر شما درباره تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه چیست؟

به نظرتان تست سلامت روان باید برای دریافت گواهینامه اجباری شود یا این کار ممکن است دردسر و هزینه اضافی برای مردم ایجاد کند؟ دیدگاه و تجربه خودتان را برای ما در بخش نظرات بنویسید.